महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वाधिक प्रश्न विचारला जाणारा घटक म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचा कालखंड. MPSC, तलाठी, पोलीस भरती अशा सर्व परीक्षांमध्ये यावर हमखास प्रश्न येतात.
महत्त्वाच्या नोंदी
| घटना | वर्ष |
|---|---|
| जन्म — शिवनेरी किल्ला | १९ फेब्रुवारी १६३० |
| तोरणा किल्ला जिंकला (स्वराज्याचे तोरण) | १६४६ |
| अफझलखानाचा वध — प्रतापगड | १६५९ |
| शाहिस्तेखानावर लाल महालात हल्ला | १६६३ |
| सुरतेची पहिली लूट | १६६४ |
| पुरंदरचा तह — मिर्झा राजे जयसिंग | १६६५ |
| आग्र्याहून सुटका | १६६६ |
| राज्याभिषेक — रायगड | ६ जून १६७४ |
| निधन — रायगड | ३ एप्रिल १६८० |
आई: जिजाबाई · वडील: शहाजीराजे भोसले · गुरु/मार्गदर्शक: दादोजी कोंडदेव यांच्या देखरेखीखाली बालपण
स्वराज्याची स्थापना
वयाच्या सोळाव्या वर्षी तोरणा किल्ला जिंकून शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यानंतर राजगड, कोंढाणा, पुरंदर असे किल्ले ताब्यात घेत त्यांनी पुणे परिसरात आपली सत्ता उभी केली.
प्रमुख लढाया
- प्रतापगड (१६५९) — अफझलखानाचा वध. मराठा सैन्याचा विजय व स्वराज्याचा विस्तार.
- पावनखिंड (१६६०) — बाजीप्रभू देशपांडे यांनी घोडखिंडीत केलेला पराक्रम; महाराज विशाळगडावर सुखरूप पोहोचले.
- सिंहगड (१६७०) — तानाजी मालुसरे यांनी कोंढाणा जिंकला. *गड आला पण सिंह गेला* हे उद्गार याच प्रसंगाचे.
- साल्हेर (१६७२) — मुघलांविरुद्ध मोकळ्या मैदानातील मोठा विजय.
राज्याभिषेक
६ जून १६७४ रोजी रायगडावर राज्याभिषेक झाला. गागाभट्ट यांनी विधी केला. या प्रसंगी *छत्रपती* ही उपाधी धारण करण्यात आली आणि राज्याभिषेक शक ही नवी कालगणना सुरू झाली. स्वतंत्र सार्वभौम मराठा राज्याची अधिकृत घोषणा हा या सोहळ्याचा खरा अर्थ होता.
अष्टप्रधान मंडळ
राज्यकारभारासाठी आठ प्रधानांचे मंडळ नेमले गेले:
| प्रधान | कार्य |
|---|---|
| पेशवा (मुख्य प्रधान) | सर्व राज्यकारभाराचे प्रमुख |
| अमात्य (मजुमदार) | जमाखर्च व हिशेब |
| सचिव (सुरनीस) | पत्रव्यवहार |
| मंत्री (वाकनीस) | राजाची खासगी कामे व नोंदी |
| सेनापती (सरनौबत) | सैन्याचे प्रमुख |
| सुमंत (डबीर) | परराष्ट्र व्यवहार |
| न्यायाधीश | न्यायदान |
| पंडितराव | धार्मिक व दानविषयक कामे |
लक्षात ठेवा: न्यायाधीश व पंडितराव वगळता उर्वरित सहा प्रधानांना युद्धप्रसंगी सैन्याचे नेतृत्वही करावे लागत असे.
प्रशासन व्यवस्था
- महसूल — जमिनीची मोजणी करून उत्पन्नाच्या प्रमाणात कर ठरवला जाई. शेतकऱ्यांवर अन्याय होणार नाही याची दक्षता घेतली गेली.
- चौथ व सरदेशमुखी — शेजारच्या प्रदेशांकडून वसूल केले जाणारे कर.
- किल्ले — स्वराज्याचा कणा. प्रत्येक किल्ल्यावर हवालदार, सबनीस व कारखानीस अशी त्रिस्तरीय जबाबदारी, जेणेकरून एकाच व्यक्तीच्या हाती संपूर्ण सत्ता राहणार नाही.
- आरमार — कोकण किनारपट्टीच्या रक्षणासाठी स्वतंत्र नौदल उभारले. सिंधुदुर्ग व विजयदुर्ग हे प्रमुख जलदुर्ग. यामुळेच त्यांना *भारतीय आरमाराचे जनक* मानले जाते.
- गनिमी कावा — डोंगराळ भूप्रदेशाचा फायदा घेऊन अचानक हल्ला करून माघार घेण्याचे युद्धतंत्र.
परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे
- 1.सनावळ्या पाठ करा — विशेषतः १६४६, १६५९, १६७४, १६८०
- 2.अष्टप्रधान मंडळातील प्रधान व त्यांचे कार्य यांची जोडी
- 3.प्रत्येक लढाईशी संबंधित व्यक्ती — प्रतापगड/अफझलखान, पावनखिंड/बाजीप्रभू, सिंहगड/तानाजी
- 4.जलदुर्ग व आरमार — हा घटक अनेकदा दुर्लक्षित राहतो पण प्रश्न येतो
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.