राज्यघटनेची निर्मिती व तिचे स्रोत हा राज्यशास्त्रातील हमखास प्रश्न देणारा घटक आहे.
संविधान सभा
- स्थापना: कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार, १९४६
- पहिली बैठक: ९ डिसेंबर १९४६
- हंगामी अध्यक्ष: डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा
- कायम अध्यक्ष: डॉ. राजेंद्र प्रसाद
- मसुदा समिती अध्यक्ष: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
- घटनात्मक सल्लागार: बी. एन. राव
निर्मितीचा कालावधी
- स्वीकृती: २६ नोव्हेंबर १९४९ — म्हणून हा दिवस संविधान दिन
- अंमलबजावणी: २६ जानेवारी १९५० — प्रजासत्ताक दिन
- लागलेला वेळ: २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
२६ जानेवारी हीच तारीख का? १९३० मध्ये याच दिवशी काँग्रेसने पूर्ण स्वराज्य दिन साजरा केला होता, त्या स्मरणार्थ.
प्रस्तावना (Preamble)
प्रस्तावनेतील मूळ शब्द — सार्वभौम, लोकशाही, प्रजासत्ताक.
४२ व्या घटनादुरुस्तीने (१९७६) तीन शब्द जोडले: - समाजवादी - धर्मनिरपेक्ष - एकात्मता
प्रस्तावनेत नमूद उद्दिष्टे — न्याय, स्वातंत्र्य, समता व बंधुता.
प्रस्तावनेला *राज्यघटनेची ओळखपत्र* असे के. एम. मुन्शी यांनी संबोधले आहे.
राज्यघटनेचे स्रोत
| देश / कायदा | घेतलेली तरतूद |
|---|---|
| ब्रिटन | संसदीय शासनपद्धती, कायद्याचे राज्य, एकल नागरिकत्व, कॅबिनेट पद्धत |
| अमेरिका | मूलभूत हक्क, न्यायालयीन पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतींवर महाभियोग, सर्वोच्च न्यायालयाची स्वायत्तता |
| आयर्लंड | मार्गदर्शक तत्त्वे, राष्ट्रपती निवड पद्धत, राज्यसभेवर नामनिर्देशन |
| कॅनडा | संघराज्य पद्धत, केंद्राकडे अवशिष्ट अधिकार |
| ऑस्ट्रेलिया | समवर्ती सूची, संसदेची संयुक्त बैठक, व्यापार-वाणिज्य स्वातंत्र्य |
| जर्मनी (वायमार) | आणीबाणीच्या तरतुदी |
| दक्षिण आफ्रिका | घटनादुरुस्ती प्रक्रिया, राज्यसभा सदस्य निवड |
| फ्रान्स | स्वातंत्र्य, समता, बंधुता; प्रजासत्ताक |
| रशिया | मूलभूत कर्तव्ये |
| जपान | कायद्याने प्रस्थापित प्रक्रिया |
| भारत सरकार कायदा १९३५ | संघराज्य रचना, राज्यपाल पद, न्यायपालिका — घटनेचा सर्वात मोठा स्रोत |
महत्त्वाचे: राज्यघटनेतील सर्वाधिक तरतुदी भारत सरकार कायदा, १९३५ मधून घेतल्या आहेत.
राज्यघटनेची वैशिष्ट्ये
- जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना
- ताठर व लवचिक यांचा समन्वय
- संघराज्य रचना पण एकात्म कल — *अर्ध-संघराज्य*
- संसदीय शासनपद्धती
- धर्मनिरपेक्ष राज्य
- एकल नागरिकत्व
- स्वतंत्र न्यायपालिका
- सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार
मूळ स्वरूप
- मूळ राज्यघटनेत ३९५ कलमे, २२ भाग व ८ अनुसूची
- घटनादुरुस्त्यांमुळे सध्या कलमे व अनुसूचींची संख्या वाढली आहे
- अनुसूची — मूळ ८; आता १२
महत्त्वाच्या अनुसूची
| अनुसूची | विषय |
|---|---|
| पहिली | राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश |
| सातवी | केंद्र, राज्य व समवर्ती सूची |
| आठवी | मान्यताप्राप्त भाषा |
| नववी | न्यायालयीन पुनर्विलोकनापासून संरक्षित कायदे |
| दहावी | पक्षांतरबंदी |
| अकरावी | पंचायतींचे २९ विषय |
| बारावी | नगरपालिकांचे १८ विषय |
परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे
- 1.२६ नोव्हेंबर १९४९ स्वीकृती; २६ जानेवारी १९५० अंमलबजावणी
- 2.२ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
- 3.मसुदा समिती अध्यक्ष — डॉ. आंबेडकर; संविधान सभा अध्यक्ष — डॉ. राजेंद्र प्रसाद
- 4.स्रोत–देश जोड्या (मूलभूत हक्क–अमेरिका, मार्गदर्शक तत्त्वे–आयर्लंड, कर्तव्ये–रशिया)
- 5.सर्वाधिक तरतुदी — भारत सरकार कायदा १९३५
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: राज्यघटना तयार होण्यास किती वेळ लागला?
भारतीय राज्यघटना तयार होण्यास २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस लागले. ती २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारली गेली आणि २६ जानेवारी १९५० पासून अंमलात आली.
प्रश्न 2: मूलभूत कर्तव्ये कोणत्या देशाकडून घेतली आहेत?
मूलभूत कर्तव्ये रशियाच्या राज्यघटनेकडून घेतली आहेत. ती ४२ व्या घटनादुरुस्तीने १९७६ मध्ये समाविष्ट करण्यात आली.
प्रश्न 3: प्रस्तावनेत ४२ व्या घटनादुरुस्तीने कोणते शब्द जोडले?
४२ व्या घटनादुरुस्तीने १९७६ मध्ये प्रस्तावनेत समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि एकात्मता हे तीन शब्द जोडले.
प्रश्न 4: राज्यघटनेचा सर्वात मोठा स्रोत कोणता?
भारत सरकार कायदा, १९३५ हा राज्यघटनेचा सर्वात मोठा स्रोत आहे. संघराज्य रचना, राज्यपाल पद व न्यायपालिकेसंबंधी अनेक तरतुदी त्यातून घेतल्या आहेत.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.