पर्यावरण व परिस्थितिकी — मूलभूत संकल्पना

पर्यावरण हा सामान्य ज्ञानातील वाढत्या महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्रातील अभयारण्ये व प्रदूषणाचे प्रकार यावर प्रश्न येतात.

परिसंस्था (Ecosystem)

सजीव व निर्जीव घटकांच्या परस्परसंबंधातून तयार होणारी व्यवस्था.

घटक - **उत्पादक** — हरित वनस्पती; प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्न तयार करतात - **भक्षक** — प्राथमिक (शाकाहारी), द्वितीयक (मांसाहारी), तृतीयक (सर्वोच्च भक्षक) - **विघटक** — जीवाणू व बुरशी; मृत सजीवांचे विघटन करतात

अन्नसाखळी गवत → हरीण → वाघ

प्रत्येक टप्प्यावर ऊर्जेचे हस्तांतरण होते, पण सुमारे १०% ऊर्जाच पुढच्या टप्प्यावर जाते — याला १०% नियम म्हणतात.

अन्नजाळे — अनेक अन्नसाखळ्या एकमेकांशी जोडलेल्या असतात.

प्रकाशसंश्लेषण

हरित वनस्पती सूर्यप्रकाशाच्या उपस्थितीत कार्बन डायऑक्साइड व पाण्यापासून अन्न तयार करतात आणि ऑक्सिजन सोडतात.

हरितद्रव्य (क्लोरोफिल) हे या क्रियेसाठी आवश्यक असते.

प्रदूषण

वायू प्रदूषण - **कारणे** — वाहने, कारखाने, जीवाश्म इंधन जाळणे, पिकांचे अवशेष जाळणे - **प्रमुख प्रदूषक** — CO, CO₂, SO₂, NO₂, सूक्ष्म कण (PM 2.5, PM 10) - **परिणाम** — श्वसनाचे विकार, आम्ल पाऊस, हवामान बदल

जल प्रदूषण - **कारणे** — सांडपाणी, औद्योगिक रसायने, कीटकनाशके, प्लास्टिक - **परिणाम** — जलचर जीवांचा नाश, पाण्यातून पसरणारे रोग - **युट्रोफिकेशन** — पाण्यात पोषकद्रव्ये वाढून शैवाल फुलणे व ऑक्सिजन कमी होणे

मृदा प्रदूषण - **कारणे** — रासायनिक खते व कीटकनाशकांचा अतिवापर, घनकचरा - **परिणाम** — जमिनीची सुपीकता घटणे, क्षारता वाढणे

तलाठ्याशी संबंध: जमिनीची सुपीकता व पीक नोंदी तलाठ्याच्या कामाचा भाग असल्याने मृदा आरोग्याचे ज्ञान उपयुक्त ठरते.

ध्वनी प्रदूषण - मोजमाप **डेसिबल (dB)** मध्ये - सुरक्षित मर्यादा साधारणपणे **६५ dB** पर्यंत - परिणाम — बहिरेपणा, ताण, निद्रानाश

हवामान बदल

हरितगृह वायू - कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) - मिथेन (CH₄) - नायट्रस ऑक्साइड (N₂O) - क्लोरोफ्लुरोकार्बन (CFC)

हरितगृह परिणाम — या वायूंमुळे पृथ्वीवरील उष्णता अडकून राहते व तापमान वाढते (जागतिक तापमानवाढ).

ओझोन थर - **स्थान** — स्थितांबरात (Stratosphere) - **कार्य** — सूर्याच्या अतिनील किरणांपासून संरक्षण - **हानीकारक** — CFC वायूंमुळे ओझोन थराचा क्षय - **मॉन्ट्रियल करार** — ओझोनक्षयकारक पदार्थांवर नियंत्रण - **पॅरिस करार** — हवामान बदल रोखण्यासाठी जागतिक करार

महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने

प्रमुख व्याघ्र प्रकल्प - **ताडोबा-अंधारी** — चंद्रपूर; महाराष्ट्रातील सर्वात जुना व सर्वाधिक प्रसिद्ध - **मेळघाट** — अमरावती; देशातील पहिल्या नऊ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक - **पेंच**, **सह्याद्री**, **बोर**, **नवेगाव-नागझिरा**

सह्याद्री (पश्चिम घाट) हा जागतिक स्तरावर मान्यताप्राप्त जैवविविधता संपन्न प्रदेश आहे.

महत्त्वाचे दिवस

परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे

1. 1.अन्नसाखळीतील १०% ऊर्जा नियम
2. 2.हरितगृह वायूंची नावे
3. 3.ओझोन थर — स्थितांबर; CFC मुळे क्षय
4. 4.ताडोबा — चंद्रपूर; मेळघाट — अमरावती
5. 5.पर्यावरण दिन ५ जून