महाराष्ट्राचा भूगोल — नद्या, पर्वतरांगा व प्राकृतिक विभाग

महाराष्ट्राचा भूगोल हा MPSC च्या सर्व परीक्षांमध्ये तसेच तलाठी, ग्रामसेवक व पोलीस भरतीमध्ये हमखास प्रश्न देणारा घटक आहे. नद्या व पर्वतरांगा यावरील प्रश्न सर्वाधिक विचारले जातात.

प्राकृतिक विभाग

महाराष्ट्राचे तीन प्रमुख प्राकृतिक विभाग पडतात:

1. 1.कोकण किनारपट्टी — अरबी समुद्र व सह्याद्री यांच्या दरम्यानची अरुंद पट्टी. रुंदी साधारणपणे ५० किमी. येथील नद्या लहान, वेगवान व पश्चिमवाहिनी आहेत.
2. 2.सह्याद्री (पश्चिम घाट) — उत्तर-दक्षिण पसरलेली पर्वतरांग; ही राज्यातील प्रमुख जलविभाजक रेषा आहे.
3. 3.महाराष्ट्र पठार (देश) — सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील विस्तृत बेसाल्ट पठार. हा दख्खन पठाराचा भाग असून राज्याचा सर्वाधिक भूभाग व्यापतो.

कळसूबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे — उंची १,६४६ मीटर, अहमदनगर जिल्ह्यात.

प्रमुख पर्वतरांगा

नदीप्रणाली

महाराष्ट्रातील नद्या दोन गटांत विभागल्या जातात.

पूर्ववाहिनी नद्या (बंगालच्या उपसागरास मिळणाऱ्या)

• गोदावरी — राज्यातील सर्वात लांब नदी. उगम त्र्यंबकेश्वर, नाशिक. हिला *दक्षिण गंगा* म्हणतात. उपनद्या: प्रवरा, मुळा, पूर्णा, मांजरा, वैनगंगा, इंद्रावती.
• कृष्णा — उगम महाबळेश्वर, सातारा. उपनद्या: कोयना, वारणा, पंचगंगा, दूधगंगा.
• भीमा — उगम भीमाशंकर, पुणे. कृष्णेची प्रमुख उपनदी. उपनद्या: मुळा-मुठा, नीरा, इंद्रायणी.

पश्चिमवाहिनी नद्या (अरबी समुद्रास मिळणाऱ्या)

• तापी — राज्यातील प्रमुख पश्चिमवाहिनी नदी. उपनदी: पूर्णा.
• नर्मदा — राज्याच्या अगदी उत्तर सीमेवरून थोड्या अंतरासाठी वाहते.
• कोकणातील नद्या — उल्हास, वैतरणा, सावित्री, वाशिष्ठी, तेरेखोल. या लहान व वेगवान असून खाड्या तयार करतात.

परीक्षेत वारंवार विचारले जाते: गोदावरी ही राज्यातील सर्वात लांब नदी असून सर्वाधिक क्षेत्र तिच्या खोऱ्याने व्यापले आहे.

हवामान व पर्जन्य

• राज्यात उष्ण कटिबंधीय मोसमी हवामान आढळते.
• पाऊस प्रामुख्याने नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (जून ते सप्टेंबर).
• सर्वाधिक पाऊस: कोकण व सह्याद्रीचा पश्चिम उतार (आंबोली, महाबळेश्वर परिसर).
• सर्वात कमी पाऊस: सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेचा प्रदेश — सोलापूर, अहमदनगर, पुण्याचा पूर्व भाग.

मृदा

• काळी मृदा (रेगूर) — बेसाल्ट खडकापासून तयार; कापसासाठी अत्यंत उपयुक्त; विदर्भ व मराठवाड्यात मोठ्या प्रमाणात.
• जांभी मृदा — कोकण व घाटमाथ्यावर; जास्त पावसामुळे निक्षालन झालेली.
• गाळाची मृदा — नदीकाठच्या सखल भागात.

लक्षात ठेवण्याजोगे मुद्दे

1. 1.सर्वोच्च शिखर — कळसूबाई (१,६४६ मी)
2. 2.सर्वात लांब नदी — गोदावरी; उगम त्र्यंबकेश्वर
3. 3.कृष्णा उगम — महाबळेश्वर; भीमा उगम — भीमाशंकर
4. 4.सह्याद्री ही प्रमुख जलविभाजक रेषा
5. 5.पर्जन्यछायेचा प्रदेश — सह्याद्रीच्या पूर्वेस