महाराष्ट्रातील समाजसुधारकांवर प्रत्येक परीक्षेत प्रश्न विचारले जातात. व्यक्ती, त्यांची संस्था आणि त्यांचे ग्रंथ या तिन्हींची जोडी लक्षात ठेवणे हे इथले मुख्य कौशल्य आहे.
महात्मा ज्योतिराव फुले (१८२७–१८९०)
- संस्था: सत्यशोधक समाज — स्थापना २४ सप्टेंबर १८७३
- ग्रंथ: गुलामगिरी, शेतकऱ्यांचा आसूड, तृतीय रत्न, ब्राह्मणांचे कसब
- कार्य: १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. अस्पृश्यता निवारण, विधवा विवाह, बालहत्या प्रतिबंधक गृह.
- उपाधी: *महात्मा* ही उपाधी १८८८ मध्ये मिळाली.
सत्यशोधक समाजाचे ब्रीद — ईश्वर एक आहे आणि त्याच्या उपासनेसाठी मध्यस्थाची गरज नाही.
सावित्रीबाई फुले (१८३१–१८९७)
भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका. ज्योतिराव फुले यांच्यासोबत मुलींच्या शिक्षणाचे कार्य. *काव्यफुले* व *बावनकशी सुबोध रत्नाकर* हे काव्यसंग्रह. प्लेगच्या साथीत रुग्णसेवा करताना त्यांचे निधन झाले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१८९१–१९५६)
- संस्था: बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४), समता सैनिक दल, स्वतंत्र मजूर पक्ष (१९३६)
- वृत्तपत्रे: मूकनायक, बहिष्कृत भारत, समता, जनता, प्रबुद्ध भारत
- ग्रंथ: द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी, अॅनिहिलेशन ऑफ कास्ट, बुद्ध आणि त्यांचा धम्म, थॉट्स ऑन पाकिस्तान
- चळवळी: महाड चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७), काळाराम मंदिर सत्याग्रह (१९३०)
- राज्यघटना: मसुदा समितीचे अध्यक्ष; स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री
गोपाळ गणेश आगरकर (१८५६–१८९५)
- वृत्तपत्र: सुधारक
- भूमिका: आधी सामाजिक सुधारणा, नंतर राजकीय स्वातंत्र्य — यावरून लोकमान्य टिळकांशी वैचारिक मतभेद
- केसरीचे पहिले संपादक; नंतर सुधारक सुरू केले
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (१८५६–१९२०)
- वृत्तपत्रे: केसरी (मराठी) व मराठा (इंग्रजी)
- ग्रंथ: गीतारहस्य, द आर्क्टिक होम इन द वेदाज
- कार्य: सार्वजनिक गणेशोत्सव व शिवजयंती उत्सव सुरू करून जनजागृती
- घोषणा: *स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच*
महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८–१९६२)
- कार्य: विधवा विवाह व स्त्री शिक्षण
- संस्था: अनाथ बालिकाश्रम (१८९९), SNDT महिला विद्यापीठ (१९१६) — भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ
- सन्मान: भारतरत्न (१९५८)
राजर्षी शाहू महाराज (१८७४–१९२२)
- १९०२ मध्ये मागासवर्गीयांसाठी ५०% आरक्षण लागू केले — भारतातील आरक्षणाची सुरुवात
- वसतिगृहे स्थापन करून बहुजन समाजातील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची सोय
- आंतरजातीय विवाहास कायदेशीर मान्यता; अस्पृश्यता निवारणासाठी ठोस पावले
इतर महत्त्वाचे सुधारक
| व्यक्ती | ओळख |
|---|---|
| गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी) | *शतपत्रे* चे लेखक |
| न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे | प्रार्थना समाज, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे संस्थापक सदस्य |
| गोपाळ कृष्ण गोखले | भारत सेवक समाज (१९०५); गांधीजींचे राजकीय गुरु |
| कर्मवीर भाऊराव पाटील | रयत शिक्षण संस्था (१९१९) |
| संत गाडगेबाबा | स्वच्छता व अंधश्रद्धा निर्मूलन |
अभ्यासाची युक्ती
व्यक्ती – संस्था – ग्रंथ – वर्ष अशी चौपदरी नोंद करून तक्ता तयार करा. परीक्षेत प्रश्न बहुधा *जोड्या लावा* या स्वरूपात येतो, त्यामुळे तक्त्याच्या स्वरूपात उजळणी सर्वाधिक उपयुक्त ठरते.
अद्ययावत: ३०/७/२०२६समाजसुधारकमहात्मा फुलेडॉ आंबेडकरसत्यशोधक समाज
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.