तलाठी, ग्रामसेवक, पोलीस भरती व MPSC गट-क या परीक्षांमध्ये मराठी विषयावर साधारणपणे २५ प्रश्न विचारले जातात. त्यातील बहुतांश प्रश्न समास, अलंकार, संधी व शब्दांच्या जाती यावर आधारित असतात. हा घटक पूर्णपणे नियमांवर आधारित असल्याने योग्य सरावाने यात पैकीच्या पैकी गुण मिळवता येतात.
संधी
दोन वर्ण एकत्र येऊन त्यांत होणाऱ्या बदलास संधी म्हणतात.
स्वरसंधी
- दीर्घत्व: सम + आन = समान · विद्या + आलय = विद्यालय
- गुण: देव + इंद्र = देवेंद्र · सूर्य + उदय = सूर्योदय
- वृद्धी: एक + एक = एकैक
- यण्: इति + आदि = इत्यादि · मनु + अंतर = मन्वंतर
व्यंजनसंधी
- वाक् + ईश = वागीश
- सत् + जन = सज्जन
- उत् + हार = उद्धार
विसर्गसंधी
- नि: + चय = निश्चय
- दु: + ख = दुःख
- मन: + रथ = मनोरथ
समास
दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या जोडशब्दास सामासिक शब्द म्हणतात.
अव्ययीभाव समास पहिले पद प्रधान आणि ते अव्यय असते. **उदा.** प्रतिदिन, यथाशक्ती, आजन्म, बेशक
तत्पुरुष समास दुसरे पद प्रधान असते. **उदा.** राजपुत्र (राजाचा पुत्र), देवालय (देवाचे आलय), ग्रंथालय
कर्मधारय समास हा तत्पुरुषचाच प्रकार; दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत, एक विशेषण व दुसरे विशेष्य. **उदा.** नीलकमल (नीळे कमळ), महादेव, पीतांबर
द्विगू समास पहिले पद संख्यावाचक असते. **उदा.** त्रिभुवन, चौकोन, पंचवटी, नवरात्र
द्वंद्व समास दोन्ही पदे प्रधान असतात. **उदा.** आईवडील, स्त्रीपुरुष, रामलक्ष्मण, हरहर
बहुव्रीही समास दोन्ही पदांव्यतिरिक्त तिसऱ्याच अर्थाचा बोध होतो. **उदा.** नीलकंठ (निळा कंठ असलेला = शंकर), दशानन (दहा तोंडे असलेला = रावण), पीतांबर (पिवळे वस्त्र नेसणारा = विष्णू)
अलंकार
भाषेचे सौंदर्य वाढवणाऱ्या रचनेस अलंकार म्हणतात.
शब्दालंकार
- अनुप्रास — एकाच वर्णाची पुनरावृत्ती. उदा. *पेटविले पाषाण पठारावरती*
- यमक — एकच शब्द वेगळ्या अर्थाने पुन्हा येणे
- श्लेष — एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघणे
अर्थालंकार
- उपमा — दोन वस्तूंतील साम्य दाखवणे; *सारखा, प्रमाणे, परी* हे शब्द येतात. उदा. *मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे*
- उत्प्रेक्षा — उपमेयात उपमानाची कल्पना करणे; *जणू, की, गमे* हे शब्द येतात
- रूपक — उपमेय व उपमान यांत अभेद मानणे. उदा. *मुखचंद्र*
- अतिशयोक्ती — वस्तुस्थितीपेक्षा फार वाढवून सांगणे
- व्यतिरेक — उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ दाखवणे
परीक्षेतील युक्ती: उपमा व रूपक यांतील फरक नेमका लक्षात ठेवा — उपमेत *सारखा/प्रमाणे* असे साम्यदर्शक शब्द असतात, तर रूपकात उपमेय व उपमान एकरूप केलेले असतात.
शब्दांच्या जाती
एकूण आठ जाती आहेत — नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद (विकारी) आणि क्रियाविशेषण, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय, केवलप्रयोगी अव्यय (अविकारी).
सरावाची पद्धत
- 1.प्रत्येक समास व अलंकाराची किमान पाच उदाहरणे पाठ करा — प्रश्न बहुधा उदाहरण देऊन प्रकार विचारतो.
- 2.बहुव्रीही समासाची उदाहरणे स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवा; हा प्रकार सर्वाधिक गोंधळ निर्माण करतो.
- 3.संधीचे नियम पाठ करण्यापेक्षा फोड करून सराव करा.
- 4.मागील प्रश्नपत्रिकांतील व्याकरणाचे प्रश्न सोडवा — यात पुनरावृत्ती खूप जास्त असते.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.