वाक्यप्रकार व काळ — ओळख व रूपांतर

वाक्यांचे वर्गीकरण दोन प्रकारे केले जाते — अर्थावरून आणि रचनेवरून.

अर्थावरून वाक्यप्रकार

• विधानार्थी — सामान्य माहिती सांगणारे. *तो शाळेत जातो.*
• प्रश्नार्थी — प्रश्न विचारणारे. *तो शाळेत जातो का?*
• उद्गारार्थी — भावना व्यक्त करणारे. *किती सुंदर दृश्य!*
• आज्ञार्थी — आज्ञा, विनंती किंवा उपदेश. *शांत बस.*
• होकारार्थी — होकार दर्शवणारे. *तो आला.*
• नकारार्थी — नकार दर्शवणारे. *तो आला नाही.*

रचनेवरून वाक्यप्रकार

केवल वाक्य एकच उद्देश व एकच विधेय असते. **उदा.** *राम शाळेत जातो.*

संयुक्त वाक्य दोन किंवा अधिक **स्वतंत्र** वाक्ये समान दर्जाच्या उभयान्वयी अव्ययाने जोडलेली. जोडणारे शब्द: **आणि, व, पण, परंतु, म्हणून, किंवा** **उदा.** *राम शाळेत गेला आणि सीता घरी राहिली.*

मिश्र वाक्य एक **मुख्य** वाक्य व एक किंवा अधिक **गौण** वाक्ये. जोडणारे शब्द: **जो-तो, जर-तर, म्हणून, कारण, की** **उदा.** *जो अभ्यास करतो तो उत्तीर्ण होतो.*

ओळखण्याची ट्रिक: जोडणारा शब्द *आणि, पण, किंवा* असेल तर संयुक्त; *जो-तो, जर-तर, की, कारण* असेल तर मिश्र.

काळ

क्रिया कधी घडली हे दर्शवणारा क्रियापदाचा प्रकार.

वर्तमानकाळ - **साधा वर्तमान** — तो लिहितो. - **अपूर्ण वर्तमान** — तो लिहीत आहे. - **पूर्ण वर्तमान** — त्याने लिहिले आहे. - **रीती वर्तमान** — तो नेहमी लिहितो.

भूतकाळ - **साधा भूत** — तो लिहिला / त्याने लिहिले. - **अपूर्ण भूत** — तो लिहीत होता. - **पूर्ण भूत** — त्याने लिहिले होते. - **रीती भूत** — तो नेहमी लिहीत असे.

भविष्यकाळ - **साधा भविष्य** — तो लिहील. - **अपूर्ण भविष्य** — तो लिहीत असेल. - **पूर्ण भविष्य** — त्याने लिहिले असेल. - **रीती भविष्य** — तो नेहमी लिहीत असेल.

सारांश

प्रत्येक काळाचे चार उपप्रकार — साधा, अपूर्ण, पूर्ण, रीती. तीन काळ × चार उपप्रकार = बारा रूपे. सहायक क्रियापद (*आहे, होता, असेल, असे*) पाहून उपप्रकार ओळखता येतो.