भारतातील महत्त्वाच्या घटनादुरुस्त्या — संपूर्ण यादी

घटनादुरुस्त्यांवरील प्रश्न MPSC च्या पूर्व व मुख्य दोन्ही परीक्षांमध्ये येतात. क्रमांक आणि त्या दुरुस्तीने केलेला बदल यांची जोडी लक्षात ठेवणे हेच इथले सूत्र आहे.

घटनादुरुस्तीची प्रक्रिया

कलम ३६८ अंतर्गत घटनादुरुस्ती केली जाते. तीन पद्धती आहेत:

1. 1.साध्या बहुमताने — नवीन राज्यनिर्मिती, राज्यांच्या सीमा बदल
2. 2.विशेष बहुमताने — संसदेच्या प्रत्येक सभागृहात उपस्थित व मतदान करणाऱ्यांच्या दोन तृतीयांश आणि एकूण सदस्यसंख्येच्या ५०% पेक्षा अधिक
3. 3.विशेष बहुमत + निम्म्या राज्यांची संमती — संघराज्यीय रचनेशी संबंधित तरतुदींसाठी

सर्वाधिक महत्त्वाच्या घटनादुरुस्त्या

४२ वी घटनादुरुस्ती — सविस्तर

आणीबाणीच्या काळात (१९७६) झालेली ही दुरुस्ती इतकी व्यापक होती की तिला मिनी संविधान म्हटले जाते. प्रमुख बदल:

• प्रस्तावनेत समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष व एकात्मता हे शब्द जोडले
• भाग ४-अ — मूलभूत कर्तव्ये (कलम ५१-अ) समाविष्ट
• शिक्षण, वने, वन्यजीव संरक्षण हे विषय राज्यसूचीतून समवर्ती सूचीत हलवले
• लोकसभा व विधानसभेचा कार्यकाळ ५ वरून ६ वर्षे (नंतर ४४ व्या दुरुस्तीने पुन्हा ५ केला)

४४ वी घटनादुरुस्ती — सविस्तर

आणीबाणीनंतर सत्तेवर आलेल्या जनता सरकारने ४२ व्या दुरुस्तीतील अनेक तरतुदी मागे घेतल्या:

• संपत्तीचा हक्क मूलभूत हक्कांतून वगळला
• कलम ३५२ मधील *अंतर्गत अशांतता* हा शब्द बदलून सशस्त्र बंड
• लोकसभा व विधानसभेचा कार्यकाळ पुन्हा ५ वर्षे
• राष्ट्रीय आणीबाणीसाठी मंत्रिमंडळाची लेखी शिफारस अनिवार्य

लक्षात ठेवण्याची युक्ती

• ४२ वी → वाढवली (कर्तव्ये जोडली, कार्यकाळ वाढवला)
• ४४ वी → मागे घेतली (हक्क वगळला, कार्यकाळ कमी केला)
• ७३ वी → गाव · ७४ वी → शहर
• ८६ वी → शिक्षण · ६१ वी → मतदान वय १८

केशवानंद भारती खटल्यात (१९७३) सर्वोच्च न्यायालयाने मूलभूत संरचना सिद्धांत मांडला — संसद घटनादुरुस्ती करू शकते, परंतु राज्यघटनेच्या मूलभूत संरचनेत बदल करू शकत नाही. हा खटला परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.