संसद व विधिमंडळाची रचना हा राज्यशास्त्रातील हमखास प्रश्न देणारा घटक आहे.
संसद — रचना
भारतीय संसद तीन घटकांची बनलेली आहे: राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा
लोकसभा (कनिष्ठ सभागृह)
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| कमाल सदस्यसंख्या | ५५२ |
| निवड | जनतेकडून प्रत्यक्ष निवडणुकीने |
| कार्यकाळ | ५ वर्षे |
| किमान वय | २५ वर्षे |
| प्रमुख | सभापती (Speaker) |
| विसर्जन | होऊ शकते |
राज्यसभा (वरिष्ठ सभागृह)
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| कमाल सदस्यसंख्या | २५० |
| निवड | विधानसभा सदस्यांकडून अप्रत्यक्ष |
| नामनिर्देशित | १२ (साहित्य, कला, विज्ञान, समाजसेवा) |
| कार्यकाळ | सदस्य ६ वर्षे; सभागृह कायम |
| किमान वय | ३० वर्षे |
| प्रमुख | उपराष्ट्रपती (पदसिद्ध अध्यक्ष) |
| विसर्जन | होत नाही — दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त |
महत्त्वाचे: राज्यसभा हे स्थायी सभागृह आहे; ते कधीही विसर्जित होत नाही.
लोकसभेचे विशेष अधिकार
- धन विधेयक केवळ लोकसभेत मांडता येते. राज्यसभा त्यावर १४ दिवसांत शिफारसी करू शकते, पण नाकारू शकत नाही.
- अविश्वास ठराव केवळ लोकसभेत मांडला जातो.
- संयुक्त बैठकीत लोकसभेचे संख्याबळ अधिक असल्याने तिचे मत निर्णायक ठरते.
महाराष्ट्र विधिमंडळ
महाराष्ट्र हे द्विगृही विधिमंडळ असलेल्या राज्यांपैकी एक आहे.
विधानसभा - सदस्यसंख्या **२८८** - जनतेकडून प्रत्यक्ष निवड - कार्यकाळ ५ वर्षे - किमान वय २५ वर्षे - प्रमुख — अध्यक्ष
विधान परिषद - सदस्यसंख्या **७८** - अप्रत्यक्ष निवड व नामनिर्देशन - सदस्य कार्यकाळ ६ वर्षे; सभागृह कायम - किमान वय ३० वर्षे - प्रमुख — सभापती
महाराष्ट्रातून: लोकसभेच्या ४८ आणि राज्यसभेच्या १९ जागा आहेत.
विधेयक मंजुरीची प्रक्रिया
- 1.पहिले वाचन — विधेयक मांडणे
- 2.दुसरे वाचन — कलमवार चर्चा; हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा
- 3.तिसरे वाचन — मतदान
- 4.दुसऱ्या सभागृहात तीच प्रक्रिया
- 5.राष्ट्रपतींची संमती — त्यानंतर कायदा होतो
विधेयकांचे प्रकार - **सामान्य विधेयक** — दोन्ही सभागृहांत मंजुरी आवश्यक - **धन विधेयक** — कलम ११०; केवळ लोकसभेत मांडता येते - **घटनादुरुस्ती विधेयक** — कलम ३६८; विशेष बहुमत आवश्यक
संयुक्त बैठक: सामान्य विधेयकावर दोन्ही सभागृहांत मतभेद झाल्यास राष्ट्रपती संयुक्त बैठक बोलावतात. धन विधेयक व घटनादुरुस्ती विधेयकासाठी संयुक्त बैठक होत नाही.
अभ्यासाची पद्धत लोकसभा व राज्यसभा यांची तुलना तक्त्याच्या रूपात पाठ करा — संख्या, वय, कार्यकाळ, प्रमुख. प्रश्न बहुधा या तुलनेवरच आधारित असतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: राज्यसभा विसर्जित होते का?
नाही. राज्यसभा हे स्थायी सभागृह असून ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षांनी एक तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात.
प्रश्न 2: धन विधेयक कोणत्या सभागृहात मांडता येते?
धन विधेयक केवळ लोकसभेत मांडता येते. राज्यसभा त्यावर १४ दिवसांत शिफारसी करू शकते, परंतु ते नाकारू शकत नाही.
प्रश्न 3: महाराष्ट्र विधानसभेत किती सदस्य आहेत?
महाराष्ट्र विधानसभेत २८८ सदस्य असून विधान परिषदेत ७८ सदस्य आहेत. महाराष्ट्र हे द्विगृही विधिमंडळ असलेले राज्य आहे.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.