सामान्य विज्ञान — भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना

सामान्य विज्ञानात भौतिकशास्त्रावर नियमितपणे प्रश्न येतात. मूलभूत संकल्पना व एकके यावर भर द्यावा.

गती व बल

न्यूटनचे गतीचे नियम

1. 1.पहिला नियम (जडत्वाचा नियम) — बाह्य बल लावले नाही तर स्थिर वस्तू स्थिर राहते व गतिमान वस्तू एकसमान गतीने चालू राहते.
2. 2.दुसरा नियम — बल = वस्तुमान × त्वरण (F = ma)
3. 3.तिसरा नियम — प्रत्येक क्रियेला समान व विरुद्ध प्रतिक्रिया असते.

उदाहरणे: बस अचानक थांबल्यास प्रवासी पुढे झुकतात (पहिला नियम). रॉकेट उड्डाण (तिसरा नियम).

महत्त्वाच्या संकल्पना - **वस्तुमान** — पदार्थाचे प्रमाण; एकक **किलोग्रॅम**; सर्वत्र समान - **वजन** — वस्तुमान × गुरुत्व त्वरण; एकक **न्यूटन**; ठिकाणानुसार बदलते - **गुरुत्व त्वरण (g)** — पृथ्वीवर सुमारे **९.८ मी/से²** - चंद्रावर g हा पृथ्वीच्या सुमारे **१/६** पट, म्हणून तिथे वजन कमी भरते

ऊर्जा

प्रकार - **गतिज ऊर्जा** — गतीमुळे. सूत्र = ½mv² - **स्थितिज ऊर्जा** — स्थानामुळे. सूत्र = mgh - इतर — उष्णता, प्रकाश, ध्वनी, विद्युत, रासायनिक, अणु ऊर्जा

ऊर्जा संधारणाचा नियम: ऊर्जा निर्माण करता येत नाही व नष्ट करता येत नाही; ती केवळ एका रूपातून दुसऱ्या रूपात बदलते.

कार्य व शक्ती - **कार्य** = बल × विस्थापन; एकक **जूल** - **शक्ती** = कार्य ÷ वेळ; एकक **वॅट** - १ अश्वशक्ती ≈ **७४६ वॅट**

प्रकाश

• प्रकाशाचा वेग निर्वातात सुमारे ३ × १०⁸ मी/से
• परावर्तन — आरशावरून प्रकाश परत येणे
• अपवर्तन — एका माध्यमातून दुसऱ्यात जाताना दिशा बदलणे
• पाण्यातील काठी वाकडी दिसणे — अपवर्तनामुळे
• इंद्रधनुष्य — अपवर्तन, अंतर्गत परावर्तन व विकिरण यांचा एकत्रित परिणाम

आरसे व भिंगे - **अंतर्वक्र आरसा** — प्रतिमा मोठी; वापर: दाढीचा आरसा, वाहनांचे हेडलाइट - **बहिर्वक्र आरसा** — प्रतिमा लहान, दृष्टिक्षेत्र मोठे; वापर: वाहनांचा मागील आरसा - **अंतर्वक्र भिंग** — दूरदृष्टी दोषासाठी नाही; **निकटदृष्टी** दोषासाठी - **बहिर्वक्र भिंग** — **दूरदृष्टी** दोषासाठी

डोळ्यांचे दोष - **निकटदृष्टी (Myopia)** — जवळचे स्पष्ट, दूरचे अस्पष्ट → अंतर्वक्र भिंग - **दूरदृष्टी (Hypermetropia)** — दूरचे स्पष्ट, जवळचे अस्पष्ट → बहिर्वक्र भिंग

ध्वनी

• ध्वनीला प्रसारासाठी माध्यम आवश्यक — निर्वातात ध्वनी प्रवास करत नाही
• हवेत ध्वनीचा वेग सुमारे ३४० मी/से
• वेग: घन > द्रव > वायू
• श्राव्य मर्यादा — २० Hz ते २०,००० Hz
• अश्राव्य ध्वनी (Ultrasonic) — २०,००० Hz पेक्षा जास्त; वापर: सोनोग्राफी
• प्रतिध्वनी — ध्वनीचे परावर्तन

वीज

• विद्युत प्रवाह एकक अँपिअर
• विभवांतर एकक व्होल्ट
• रोध एकक ओहम
• ओहमचा नियम: V = IR
• विद्युत शक्ती: P = VI
• फ्यूज — अतिप्रवाहापासून संरक्षण
• अर्थिंग — विद्युत अपघातापासून सुरक्षा

महत्त्वाची एकके

परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे - न्यूटनचे तीन नियम व त्यांची उदाहरणे - वस्तुमान व वजन यांतील फरक - आरसे व भिंगांचे उपयोग - राशी व एककांच्या जोड्या