दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन जो जोडशब्द तयार होतो त्याला सामासिक शब्द आणि या प्रक्रियेला समास म्हणतात. तलाठी परीक्षेत समासावर दरवर्षी २ ते ३ प्रश्न येतात.
मूळ संकल्पना — कोणते पद प्रधान?
समासाचा प्रकार ठरवण्याचा एकच निर्णायक प्रश्न आहे: अर्थाच्या दृष्टीने कोणते पद महत्त्वाचे आहे?
| प्रधान पद | समास |
|---|---|
| पहिले पद | अव्ययीभाव |
| दुसरे पद | तत्पुरुष (व कर्मधारय, द्विगू) |
| दोन्ही पदे | द्वंद्व |
| दोन्हीही नाही, तिसराच अर्थ | बहुव्रीहि |
हा तक्ता पाठ केला की समासाचा कोणताही प्रश्न सोडवता येतो.
१. अव्ययीभाव समास
पहिले पद प्रधान असते आणि ते अव्यय असते. संपूर्ण सामासिक शब्द क्रियाविशेषणासारखा वापरला जातो.
उदाहरणे: प्रतिदिन, यथाशक्ती, आजन्म, बेशक, दरमहा, हरहर, गैरहजर
ट्रिक: शब्दाची सुरुवात प्रति, यथा, आ, बे, दर, गैर, हर अशा उपसर्गाने होत असेल तर बहुधा अव्ययीभाव.
२. तत्पुरुष समास
दुसरे पद प्रधान असते. फोड करताना विभक्तीचा प्रत्यय लागतो.
उदाहरणे: - राजपुत्र = राजाचा पुत्र - देवालय = देवाचे आलय - ग्रंथालय = ग्रंथांचे आलय - विद्यालय = विद्येचे आलय - तोंडपाठ = तोंडाने पाठ
ट्रिक: फोड करताना *चा/ची/चे, ने, ला, तून* असा प्रत्यय आला तर तत्पुरुष.
३. कर्मधारय समास
तत्पुरुषचाच उपप्रकार. दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात; एक विशेषण व दुसरे विशेष्य.
उदाहरणे: नीलकमल (नीळे कमळ), महादेव (महान देव), पीतांबर (पिवळे वस्त्र), रक्तचंदन, कृष्णसर्प
ट्रिक: फोड करताना *आहे/असलेला* असा संबंध येतो, विभक्ती प्रत्यय येत नाही.
४. द्विगू समास
पहिले पद संख्यावाचक असते आणि समूह दर्शवते.
उदाहरणे: त्रिभुवन, चौकोन, पंचवटी, नवरात्र, सप्ताह, त्रिकोण, चातुर्मास
ट्रिक: शब्दाची सुरुवात संख्येने (एक, द्वि, त्रि, चतु, पंच, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश) होत असेल तर द्विगू.
५. द्वंद्व समास
दोन्ही पदे सारखीच महत्त्वाची. फोड करताना *आणि, व, किंवा* हे शब्द येतात.
उदाहरणे: आईवडील, स्त्रीपुरुष, रामलक्ष्मण, बहीणभाऊ, खरेखोटे, पापपुण्य
ट्रिक: फोड करताना मध्ये *आणि* बसत असेल तर द्वंद्व.
६. बहुव्रीहि समास
सर्वात महत्त्वाचा व सर्वाधिक गोंधळ निर्माण करणारा प्रकार. यात दोन्ही पदांव्यतिरिक्त तिसऱ्याच व्यक्ती/वस्तूचा बोध होतो.
उदाहरणे: - नीलकंठ = निळा कंठ असलेला → शंकर - दशानन = दहा तोंडे असलेला → रावण - पीतांबर = पिवळे वस्त्र नेसणारा → विष्णू - चक्रपाणी = हातात चक्र असलेला → विष्णू - लंबोदर = मोठे पोट असलेला → गणपती
निर्णायक ट्रिक: फोड केल्यावर *असलेला / धारण करणारा* असे येऊन तिसऱ्याच कोणाचा तरी उल्लेख होत असेल, तर तो बहुव्रीहि.
महत्त्वाची नोंद: *नीलकमल* आणि *नीलकंठ* हे दिसायला सारखे वाटतात पण वेगळे आहेत. नीलकमल म्हणजे नीळे कमळ — कमळाबद्दलच बोलले जाते, म्हणून कर्मधारय. नीलकंठ म्हणजे निळा कंठ असलेला शंकर — कंठाबद्दल नाही तर शंकराबद्दल, म्हणून बहुव्रीहि. हा नेमका फरक परीक्षेत विचारला जातो.
सराव — समास ओळखा
- 1.यथाशक्ती → अव्ययीभाव
- 2.राजपुत्र → तत्पुरुष
- 3.महादेव → कर्मधारय
- 4.पंचवटी → द्विगू
- 5.आईवडील → द्वंद्व
- 6.लंबोदर → बहुव्रीहि
अभ्यासाची पद्धत
प्रत्येक प्रकाराची किमान दहा उदाहरणे पाठ करा. परीक्षेत उदाहरण देऊन प्रकार विचारला जातो, व्याख्या नाही. बहुव्रीहि समासाची उदाहरणे स्वतंत्र यादी करून वेगळी पाठ करा — तिथेच सर्वाधिक चुका होतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: समासाचे किती प्रकार आहेत?
मराठीत समासाचे मुख्य सहा प्रकार आहेत — अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगू, द्वंद्व आणि बहुव्रीहि. कर्मधारय व द्विगू हे तत्पुरुष समासाचेच उपप्रकार मानले जातात.
प्रश्न 2: बहुव्रीहि समास कसा ओळखावा?
फोड केल्यावर दोन्ही पदांऐवजी तिसऱ्याच व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होत असेल तर तो बहुव्रीहि समास असतो. उदा. दशानन म्हणजे दहा तोंडे असलेला — म्हणजे रावण.
प्रश्न 3: नीलकमल आणि नीलकंठ यांत काय फरक आहे?
नीलकमल म्हणजे नीळे कमळ — इथे कमळाबद्दलच बोलले जाते, म्हणून कर्मधारय समास. नीलकंठ म्हणजे निळा कंठ असलेला शंकर — इथे तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होतो, म्हणून बहुव्रीहि समास.
प्रश्न 4: समास ओळखण्याची सर्वात सोपी पद्धत कोणती?
अर्थाच्या दृष्टीने कोणते पद प्रधान आहे ते पाहा. पहिले पद प्रधान असल्यास अव्ययीभाव, दुसरे असल्यास तत्पुरुष, दोन्ही असल्यास द्वंद्व आणि दोन्हीही नसून तिसराच अर्थ निघत असल्यास बहुव्रीहि.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.