दोन वर्ण एकमेकांच्या शेजारी आल्यावर त्यांच्यात होणाऱ्या बदलाला संधी म्हणतात. तलाठी व MPSC गट-क परीक्षेत संधी फोडणे किंवा जोडणे या स्वरूपात दरवर्षी प्रश्न येतात.
संधीचे तीन प्रकार
संधी होताना पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण कोणता आहे, यावरून प्रकार ठरतो:
- शेवटी स्वर असेल → स्वरसंधी
- शेवटी व्यंजन असेल → व्यंजनसंधी
- शेवटी विसर्ग (ः) असेल → विसर्गसंधी
ओळखण्याची ट्रिक: जोडशब्द फोडा आणि पहिल्या तुकड्याचा शेवटचा वर्ण पाहा. तोच प्रकार सांगतो. उदा. *सूर्योदय* = सूर्य + उदय — इथे *सूर्य* चा शेवट *य* नंतरचा *अ* हा स्वर आहे, म्हणून स्वरसंधी.
स्वरसंधी
दोन स्वर एकत्र येऊन होणारा बदल.
दीर्घत्व संधी सारखे स्वर शेजारी आले की त्यांचा दीर्घ स्वर होतो.
- सम + आन = समान (अ + आ = आ)
- विद्या + आलय = विद्यालय (आ + आ = आ)
- कवि + इंद्र = कवींद्र (इ + इ = ई)
गुण संधी *अ/आ* नंतर *इ/ई* आल्यास **ए**, *उ/ऊ* आल्यास **ओ**, *ऋ* आल्यास **अर्** होतो.
- देव + इंद्र = देवेंद्र
- सूर्य + उदय = सूर्योदय
- महा + ऋषी = महर्षी
वृद्धी संधी *अ/आ* नंतर *ए/ऐ* आल्यास **ऐ**, *ओ/औ* आल्यास **औ**.
- एक + एक = एकैक
- सदा + एव = सदैव
यण् संधी *इ/ई* चा **य्**, *उ/ऊ* चा **व्**, *ऋ* चा **र्** होतो.
- इति + आदि = इत्यादि
- मनु + अंतर = मन्वंतर
- पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
व्यंजनसंधी
पहिल्या शब्दाच्या शेवटी व्यंजन असल्यास होणारा बदल.
- वाक् + ईश = वागीश
- सत् + जन = सज्जन
- उत् + हार = उद्धार
- षट् + मास = षण्मास
- तत् + लीन = तल्लीन
नियम: कठोर व्यंजनानंतर मृदू वर्ण आल्यास कठोर व्यंजनाचे मृदू व्यंजन होते (क् → ग्, त् → द्, प् → ब्).
विसर्गसंधी
पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्ग (ः) असल्यास.
- नि: + चय = निश्चय
- दु: + ख = दुःख
- मन: + रथ = मनोरथ
- तप: + बल = तपोबल
- नि: + फळ = निष्फळ
उपयुक्त नियम: *अ* नंतरचा विसर्ग मृदू वर्णापूर्वी ओ होतो — मन: + रथ = मनोरथ, तप: + वन = तपोवन.
सराव — खालील संधी फोडा
- 1.विद्यार्थी = विद्या + अर्थी
- 2.गणेश = गण + ईश
- 3.दुरात्मा = दु: + आत्मा
- 4.जगदीश = जगत् + ईश
- 5.नरेंद्र = नर + इंद्र
लक्षात ठेवण्याचे सूत्र
संधीचे नियम पाठ करण्यापेक्षा फोड करून सराव करा. परीक्षेत बहुधा जोडशब्द देऊन *संधी फोडा* किंवा *कोणता प्रकार* असे विचारले जाते. दररोज १० शब्दांची फोड केल्यास महिनाभरात हा घटक पूर्णपणे आत्मसात होतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: संधीचे किती प्रकार आहेत?
संधीचे तीन प्रमुख प्रकार आहेत — स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी. पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण स्वर, व्यंजन की विसर्ग आहे यावरून प्रकार ठरतो.
प्रश्न 2: सूर्योदय या शब्दात कोणती संधी आहे?
सूर्योदय = सूर्य + उदय. यात अ आणि उ मिळून ओ झाला आहे, म्हणून ही गुण संधी असून स्वरसंधीचा प्रकार आहे.
प्रश्न 3: तलाठी परीक्षेत संधीवर किती प्रश्न येतात?
मराठी विषयाच्या २५ प्रश्नांपैकी साधारणपणे २ ते ३ प्रश्न संधीवर विचारले जातात. हा घटक पूर्णपणे नियमांवर आधारित असल्याने सरावाने पैकीच्या पैकी गुण मिळवता येतात.
प्रश्न 4: संधी ओळखण्याची सोपी ट्रिक कोणती?
जोडशब्दाची फोड करा आणि पहिल्या तुकड्याचा शेवटचा वर्ण पाहा. तो स्वर असेल तर स्वरसंधी, व्यंजन असेल तर व्यंजनसंधी आणि विसर्ग असेल तर विसर्गसंधी.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.