मध्ययुगीन भारताचा कालखंड दिल्ली सल्तनत, विजयनगर व मुघल साम्राज्य यांनी व्यापलेला आहे.
दिल्ली सल्तनत (१२०६–१५२६)
पाच घराण्यांनी दिल्लीवर राज्य केले:
| घराणे | कालखंड | संस्थापक |
|---|---|---|
| गुलाम | १२०६–१२९० | कुतुबुद्दीन ऐबक |
| खिलजी | १२९०–१३२० | जलालुद्दीन खिलजी |
| तुघलक | १३२०–१४१४ | गियासुद्दीन तुघलक |
| सय्यद | १४१४–१४५१ | खिज्र खान |
| लोदी | १४५१–१५२६ | बहलोल लोदी |
महत्त्वाचे शासक
कुतुबुद्दीन ऐबक — कुतुबमिनारच्या बांधकामाची सुरुवात
इल्तुतमिश — गुलाम घराण्याचा खरा संघटक
रझिया सुलतान — दिल्लीच्या तख्तावरील एकमेव महिला शासक
अल्लाउद्दीन खिलजी - बाजारभाव नियंत्रण पद्धत — जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमतींवर नियंत्रण - दक्षिणेत मलिक कापूरच्या मोहिमा
मुहम्मद बिन तुघलक - राजधानी बदल — दिल्लीहून देवगिरी (दौलताबाद) आणि पुन्हा दिल्ली - सांकेतिक चलन — तांब्याची नाणी; दोन्ही प्रयोग अपयशी - या प्रयोगांमुळे त्याला *शहाणा वेडा* म्हटले जाते
फिरोजशहा तुघलक — कालवे व सार्वजनिक बांधकामांवर भर
विजयनगर साम्राज्य
- स्थापना: १३३६ — हरिहर व बुक्क
- राजधानी: हंपी (कर्नाटक)
- सर्वात प्रसिद्ध शासक: कृष्णदेवराय
- तालिकोटची लढाई (१५६५) — विजयनगरचा पराभव व साम्राज्याचा अस्त
पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस व निकोलो कोंटी यांनी विजयनगरच्या वैभवाचे वर्णन केले आहे.
बहमनी साम्राज्य
- दख्खनमधील सत्ता; पुढे पाच शाह्यांमध्ये विभागले
- अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, बिदरची बरीदशाही, वऱ्हाडची इमादशाही
या शाह्यांशी पुढे मराठ्यांचा थेट संबंध आला — शहाजीराजे भोसले निजामशाही व आदिलशाहीच्या सेवेत होते.
मुघल साम्राज्य (१५२६–१८५७)
| सम्राट | कालखंड | ठळक |
|---|---|---|
| बाबर | १५२६–१५३० | पानिपतची पहिली लढाई (१५२६); साम्राज्याची स्थापना |
| हुमायून | १५३०–१५५६ | शेरशहा सूरीकडून पराभव व नंतर पुनर्प्राप्ती |
| अकबर | १५५६–१६०५ | पानिपतची दुसरी लढाई (१५५६); दीन-ए-इलाही; मनसबदारी |
| जहांगीर | १६०५–१६२७ | न्यायाची साखळी |
| शाहजहान | १६२८–१६५८ | ताजमहाल; स्थापत्याचा सुवर्णकाळ |
| औरंगजेब | १६५८–१७०७ | साम्राज्याचा कमाल विस्तार; दख्खन मोहिमा |
अकबराचे कार्य - **जिझिया कर रद्द** केला - **मनसबदारी** पद्धत — लष्करी व प्रशासकीय दर्जाची व्यवस्था - **दीन-ए-इलाही** — सर्वधर्मसमन्वयाचा प्रयत्न - **नवरत्ने** — बिरबल, तानसेन, तोडरमल, अबुल फझल आदी - **तोडरमल** — महसूल व्यवस्थेत सुधारणा (जमीन मोजणी व दर निश्चिती)
तोडरमलची महसूल पद्धत ही जमीन मोजणी व कर आकारणीच्या दृष्टीने महत्त्वाची — महसूल प्रशासनाच्या इतिहासात तिचा उल्लेख येतो.
औरंगजेब व मराठे औरंगजेबाने दख्खनमध्ये दीर्घकाळ मोहिमा चालवल्या. छत्रपती शिवाजी महाराज व नंतर छत्रपती संभाजी महाराज यांच्याशी मुघलांचा थेट संघर्ष झाला. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल सत्ता झपाट्याने कमकुवत झाली.
महत्त्वाच्या लढाया
| लढाई | वर्ष | निकाल |
|---|---|---|
| पानिपत पहिली | १५२६ | बाबरचा विजय; मुघल सत्तेची स्थापना |
| पानिपत दुसरी | १५५६ | अकबराचा विजय |
| हळदीघाटी | १५७६ | अकबर विरुद्ध महाराणा प्रताप |
| तालिकोट | १५६५ | विजयनगरचा पराभव |
| प्लासी | १७५७ | इंग्रजांचा विजय; बंगालवर वर्चस्व |
| बक्सर | १७६४ | इंग्रजांचे वर्चस्व दृढ |
परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे
- 1.दिल्ली सल्तनतीची पाच घराणी क्रमाने
- 2.रझिया सुलतान — एकमेव महिला शासक
- 3.मुहम्मद बिन तुघलक — राजधानी बदल व सांकेतिक चलन
- 4.अकबर — जिझिया रद्द, मनसबदारी, तोडरमल
- 5.पानिपतच्या तिन्ही लढायांची वर्षे — १५२६, १५५६, १७६१
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: दिल्लीच्या तख्तावरील एकमेव महिला शासक कोण?
रझिया सुलतान ही दिल्लीच्या तख्तावरील एकमेव महिला शासक होती. ती गुलाम घराण्यातील इल्तुतमिशची कन्या होती.
प्रश्न 2: मुहम्मद बिन तुघलकाचे कोणते प्रयोग अपयशी ठरले?
राजधानी दिल्लीहून देवगिरी येथे हलवणे आणि तांब्याचे सांकेतिक चलन सुरू करणे हे दोन्ही प्रयोग अपयशी ठरले. यामुळे त्याला शहाणा वेडा असे संबोधले जाते.
प्रश्न 3: पानिपतच्या तिन्ही लढाया कधी झाल्या?
पानिपतची पहिली लढाई १५२६ मध्ये (बाबर), दुसरी १५५६ मध्ये (अकबर) आणि तिसरी १७६१ मध्ये (मराठे विरुद्ध अब्दाली) झाली.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.