छत्रपती शिवाजी महाराजांनंतर मराठा साम्राज्याचा कारभार प्रत्यक्षात पेशव्यांच्या हाती आला. हा कालखंड परीक्षेत महत्त्वाचा आहे.
पेशवेपदाचा उदय
छत्रपती शाहू महाराजांनी बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवेपद दिले (१७१३) आणि पुढे हे पद वंशपरंपरागत झाले. राजधानी सातारा राहिली, पण प्रत्यक्ष सत्ताकेंद्र पुणे बनले.
प्रमुख पेशवे
| पेशवा | कालखंड | ठळक कार्य |
|---|---|---|
| बाळाजी विश्वनाथ | १७१३–१७२० | पेशवेपदाची स्थापना; मुघलांकडून सनदा |
| पहिला बाजीराव | १७२०–१७४० | साम्राज्याचा उत्तरेकडे मोठा विस्तार; एकही लढाई न हरलेला |
| नानासाहेब (बाळाजी बाजीराव) | १७४०–१७६१ | साम्राज्याचा कमाल विस्तार; पानिपतचा पराभव |
| माधवराव पहिला | १७६१–१७७२ | पानिपतनंतर साम्राज्याची पुनर्उभारणी |
| नारायणराव | १७७२–१७७३ | अल्पकाळ; हत्या |
| सवाई माधवराव | १७७४–१७९५ | नाना फडणवीसांचे मार्गदर्शन |
| दुसरा बाजीराव | १७९६–१८१८ | शेवटचा पेशवा; मराठेशाहीचा अस्त |
पहिला बाजीराव (१७२०–१७४०)
- मराठा साम्राज्याचा सर्वात पराक्रमी पेशवा
- एकही लढाई हरली नाही — हा त्याचा विशेष लौकिक
- गनिमी काव्याचा वेगवान वापर; उत्तर भारतात मराठा सत्ता पोहोचवली
- पालखेडची लढाई (१७२८) — निजामाचा पराभव; लष्करी डावपेचांचा उत्कृष्ट नमुना
- माळवा व बुंदेलखंडात मराठी सत्ता प्रस्थापित
पानिपतची तिसरी लढाई (१७६१)
- लढाई: मराठे विरुद्ध अहमदशहा अब्दाली
- तारीख: १४ जानेवारी १७६१
- मराठा नेतृत्व: सदाशिवराव भाऊ; विश्वासराव (नानासाहेबांचा पुत्र)
- परिणाम: मराठ्यांचा मोठा पराभव; अपरिमित मनुष्यहानी
महत्त्व: या पराभवाने मराठ्यांची उत्तरेतील पकड ढासळली आणि पुढे ब्रिटिशांना भारतात विस्तार करण्याची संधी मिळाली.
माधवराव पहिला यांनी पुढील दशकात साम्राज्याची पुनर्उभारणी करून गमावलेली प्रतिष्ठा बऱ्याच अंशी परत मिळवली.
इंग्रज-मराठा युद्धे
| युद्ध | कालखंड | परिणाम |
|---|---|---|
| पहिले | १७७५–१७८२ | सालबाईचा तह — मराठ्यांची स्थिती टिकली |
| दुसरे | १८०३–१८०५ | मराठा शक्ती कमकुवत; इंग्रजांचा प्रभाव वाढला |
| तिसरे | १८१७–१८१८ | मराठा सत्तेचा अंत; पेशवाई संपुष्टात |
वसईचा तह (१८०२) — दुसऱ्या बाजीरावाने इंग्रजांशी केलेला तैनाती फौजेचा करार. या तहाने मराठा स्वातंत्र्यावर मोठा आघात झाला आणि तो मराठेशाहीच्या अस्ताची सुरुवात मानला जातो.
तिसऱ्या युद्धानंतर दुसऱ्या बाजीरावाला पदच्युत करून ब्रह्मावर्त (कानपूरजवळ) येथे निवृत्तिवेतनावर पाठवण्यात आले.
प्रमुख मराठा घराणी
पेशवे काळात मराठा साम्राज्य विविध सरदार घराण्यांमध्ये विभागले:
| घराणे | प्रदेश |
|---|---|
| शिंदे (सिंधिया) | ग्वाल्हेर |
| होळकर | इंदूर |
| गायकवाड | बडोदा |
| भोसले | नागपूर |
| पेशवे | पुणे |
अहिल्याबाई होळकर — इंदूरच्या शासक; लोककल्याणकारी कारभार, मंदिरांचे जीर्णोद्धार व घाटबांधणीसाठी विशेष प्रसिद्ध.
नाना फडणवीस
सवाई माधवरावांच्या काळातील मुत्सद्दी. कुशल राजनीतीमुळे त्यांना *मराठ्यांचा मॅकियाव्हेली* असे संबोधले जाते.
परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे
- 1.पेशवेपदाची सुरुवात — बाळाजी विश्वनाथ, १७१३
- 2.पहिला बाजीराव — एकही लढाई न हरलेला; पालखेड १७२८
- 3.पानिपत तिसरी लढाई — १७६१, अहमदशहा अब्दाली, सदाशिवराव भाऊ
- 4.वसईचा तह — १८०२; तैनाती फौज
- 5.तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध — १८१८, मराठेशाहीचा अस्त
- 6.घराणी – प्रदेश जोड्या (शिंदे–ग्वाल्हेर, होळकर–इंदूर, गायकवाड–बडोदा, भोसले–नागपूर)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: पहिला पेशवा कोण होता?
बाळाजी विश्वनाथ हे पहिले पेशवे होते. छत्रपती शाहू महाराजांनी १७१३ मध्ये त्यांना पेशवेपद दिले आणि पुढे हे पद वंशपरंपरागत झाले.
प्रश्न 2: पानिपतची तिसरी लढाई कधी व कोणामध्ये झाली?
पानिपतची तिसरी लढाई १४ जानेवारी १७६१ रोजी मराठे आणि अहमदशहा अब्दाली यांच्यात झाली. मराठा सैन्याचे नेतृत्व सदाशिवराव भाऊ यांनी केले होते.
प्रश्न 3: वसईचा तह कधी झाला व त्याचे महत्त्व काय?
वसईचा तह १८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाने इंग्रजांशी केला. या तैनाती फौजेच्या करारामुळे मराठा स्वातंत्र्यावर मोठा आघात झाला आणि तो मराठेशाहीच्या अस्ताची सुरुवात मानला जातो.
प्रश्न 4: शेवटचा पेशवा कोण होता?
दुसरा बाजीराव हा शेवटचा पेशवा होता. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर १८१८ मध्ये पेशवाई संपुष्टात आली.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.