महाराष्ट्रातील प्रमुख शासकीय योजना — थोडक्यात

शासकीय योजनांवर सामान्य ज्ञानात प्रश्न विचारले जातात. योजनेचे नाव व उद्दिष्ट यांची जोडी लक्षात ठेवणे हे इथले मुख्य कौशल्य आहे.

महत्त्वाची सूचना: योजनांच्या रकमा, लाभाचे प्रमाण व पात्रता निकष वेळोवेळी बदलतात. खाली प्रत्येक योजनेचे स्वरूप व उद्दिष्ट दिले आहे; अचूक आकड्यांसाठी शासनाचे अद्ययावत परिपत्रक पाहावे.

शेतीविषयक योजना

जलयुक्त शिवार अभियान - **उद्दिष्ट:** गावपातळीवर जलसंधारण करून टँकरमुक्त गाव - शेततळी, नाला बांधबंदिस्ती, विहीर पुनर्भरण - दुष्काळी भागात विशेष भर

मागेल त्याला शेततळे - **उद्दिष्ट:** शेतकऱ्यांना संरक्षित सिंचनाची सोय - अर्ज करणाऱ्या पात्र शेतकऱ्याला शेततळ्यासाठी अनुदान

प्रधानमंत्री पीक विमा योजना - **उद्दिष्ट:** नैसर्गिक आपत्तीमुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास भरपाई - खरीप व रब्बी हंगामासाठी स्वतंत्र नोंदणी - **तलाठ्याची भूमिका:** पीक पाहणीच्या नोंदी (गाव नमुना १२) या योजनेसाठी आधारभूत ठरतात

प्रधानमंत्री किसान सन्मान निधी - **उद्दिष्ट:** पात्र शेतकरी कुटुंबांना थेट आर्थिक मदत - रक्कम थेट बँक खात्यात (DBT)

मृद आरोग्य पत्रिका - **उद्दिष्ट:** जमिनीची सुपीकता तपासून खतांचा योग्य वापर सुचवणे

आरोग्यविषयक योजना

महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना - **उद्दिष्ट:** गरजू कुटुंबांना मोफत उपचार - अंगीकृत रुग्णालयांत विविध आजारांवर उपचार

आयुष्मान भारत - केंद्र शासनाची आरोग्य विमा योजना - पात्र कुटुंबांना रुग्णालयीन उपचारांचे संरक्षण

मातृ व बालसंगोपन योजना - गरोदर माता व बालकांचे आरोग्य, पोषण व लसीकरण

शिक्षण व रोजगार

सर्व शिक्षा अभियान / समग्र शिक्षा - **उद्दिष्ट:** प्राथमिक शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहोचवणे - कलम २१-अ अंतर्गत शिक्षण हक्काची अंमलबजावणी

प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना - **उद्दिष्ट:** युवकांना व्यावसायिक कौशल्य प्रशिक्षण देऊन रोजगारक्षम करणे

महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (MGNREGA) - **उद्दिष्ट:** ग्रामीण कुटुंबांना वर्षात निश्चित दिवसांचा रोजगार हमीने देणे - मागणीवर आधारित; अकुशल शारीरिक श्रमाची कामे - **ग्रामपंचायतीची** महत्त्वाची भूमिका

सामाजिक कल्याण

संजय गांधी निराधार योजना - निराधार, वृद्ध, अपंग व निराश्रित व्यक्तींना निर्वाह भत्ता

श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तिवेतन योजना - वृद्ध नागरिकांना निवृत्तिवेतन

माझी कन्या भाग्यश्री - **उद्दिष्ट:** मुलींच्या जन्माचे स्वागत, शिक्षण व लिंग गुणोत्तर सुधारणा

स्वच्छ भारत अभियान - **उद्दिष्ट:** स्वच्छता व हागणदारीमुक्त गावे - ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची सक्रिय भूमिका

घरकुल व पायाभूत सुविधा

प्रधानमंत्री आवास योजना - बेघर व कच्च्या घरात राहणाऱ्या कुटुंबांना पक्के घर

रमाई आवास योजना - अनुसूचित जातीच्या लाभार्थ्यांसाठी घरकुल

शबरी आदिवासी घरकुल योजना - अनुसूचित जमातीच्या लाभार्थ्यांसाठी घरकुल

तलाठ्याची भूमिका

तलाठी अनेक योजनांच्या अंमलबजावणीत थेट सहभागी असतो:

1. 1.उत्पन्नाचे दाखले — बहुतांश योजनांच्या पात्रतेसाठी आवश्यक
2. 2.पीक पाहणी नोंदी — पीक विमा व नुकसानभरपाईसाठी आधारभूत
3. 3.पंचनामे — नैसर्गिक आपत्तीच्या भरपाईसाठी
4. 4.लाभार्थी पडताळणी — गावपातळीवर माहिती संकलन

अभ्यासाची पद्धत योजनेचे नाव – क्षेत्र – उद्दिष्ट – लाभार्थी असा तक्ता करा. आकडे पाठ करण्याच्या मागे लागू नका, कारण ते बदलतात; **उद्दिष्ट व लाभार्थी गट** यावर भर द्या.