म्हणी व वाक्प्रचार हा मराठी विषयातील सर्वात सोपा आणि हमखास गुण देणारा घटक आहे. फक्त पाठांतर लागते — नियम नाहीत.
म्हण व वाक्प्रचार यांतील फरक
| घटक | म्हण | वाक्प्रचार |
|---|---|---|
| स्वरूप | पूर्ण वाक्य | वाक्यांश (अपूर्ण) |
| अर्थ | अनुभवसिद्ध उपदेश | विशिष्ट लाक्षणिक अर्थ |
| वापर | स्वतंत्रपणे | वाक्यात मिसळून |
| उदाहरण | नाचता येईना अंगण वाकडे | हात धुऊन मागे लागणे |
सोपी ओळख: म्हण स्वतःच पूर्ण वाक्य असते; वाक्प्रचार वाक्यात वापरावा लागतो.
महत्त्वाच्या म्हणी व त्यांचे अर्थ
| म्हण | अर्थ |
|---|---|
| नाचता येईना अंगण वाकडे | स्वतःचा दोष दुसऱ्यावर ढकलणे |
| असतील शिते तर जमतील भुते | फायदा असेल तिथे लोक गोळा होतात |
| अति तेथे माती | कोणतीही गोष्ट अतिरेकाने वाईट ठरते |
| उथळ पाण्याला खळखळाट फार | अल्पज्ञानी माणूस जास्त बडबड करतो |
| दुरून डोंगर साजरे | लांबून गोष्टी चांगल्या वाटतात |
| आधी पोटोबा मग विठोबा | आधी स्वतःची गरज, नंतर इतर गोष्टी |
| वासरात लंगडी गाय शहाणी | अडाणी लोकांत थोडे ज्ञान असणाराही मोठा वाटतो |
| हातच्या कांकणाला आरसा कशाला | उघड गोष्टीला पुरावा नको |
| एक ना धड भाराभर चिंध्या | अनेक कामे हाती घेऊन एकही पूर्ण न होणे |
| कुऱ्हाडीचा दांडा गोतास काळ | आपल्याच माणसाकडून आपलेच नुकसान |
| चोराच्या उलट्या बोंबा | दोषी माणूसच मोठ्याने आरडाओरडा करतो |
| गर्जेल तो पडेल काय | बडबड करणारा प्रत्यक्ष कृती करत नाही |
| पळसाला पाने तीनच | सर्वत्र सारखीच परिस्थिती |
| शितावरून भाताची परीक्षा | लहानशा नमुन्यावरून संपूर्ण गोष्टीचा अंदाज |
| आगीतून फुफाट्यात | एका संकटातून दुसऱ्या मोठ्या संकटात |
महत्त्वाचे वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ
| वाक्प्रचार | अर्थ |
|---|---|
| हात धुऊन मागे लागणे | सतत पाठपुरावा करणे |
| डोळ्यांत तेल घालून पाहणे | अत्यंत काळजीपूर्वक लक्ष ठेवणे |
| तोंडात बोट घालणे | आश्चर्यचकित होणे |
| नाकीनऊ येणे | अतिशय त्रास होणे |
| कान टोचणे | चूक समजावून सांगणे |
| पाणी पाजणे | पराभूत करणे |
| हातपाय गळणे | धीर सुटणे |
| डोक्यावर घेणे | अतिशय लाड करणे |
| अंगाचा तिळपापड होणे | अतिशय संताप येणे |
| गळ्यातील ताईत होणे | अत्यंत प्रिय होणे |
| पायाखालची जमीन सरकणे | धक्का बसणे |
| तोंड देणे | सामना करणे |
| हातावर तुरी देणे | फसवून निसटून जाणे |
| काखेत कळसा गावाला वळसा | जवळची गोष्ट सोडून दूर शोधणे |
परीक्षेत विचारण्याच्या पद्धती
- 1.म्हण देऊन अर्थ विचारणे
- 2.अर्थ देऊन म्हण विचारणे
- 3.अपूर्ण म्हण पूर्ण करणे
- 4.वाक्प्रचाराचा वाक्यात उपयोग
पाठांतराची पद्धत
दररोज पाच म्हणी व पाच वाक्प्रचार पाठ करा आणि प्रत्येकाचे स्वतःचे एक वाक्य तयार करा. नुसते पाठ करण्यापेक्षा वाक्यात वापरल्यास अर्थ पक्का लक्षात राहतो. महिनाभरात १५० हून अधिक म्हणी-वाक्प्रचार सहज तयार होतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: म्हण आणि वाक्प्रचार यांत काय फरक आहे?
म्हण हे पूर्ण वाक्य असून त्यातून अनुभवसिद्ध उपदेश मिळतो, तर वाक्प्रचार हा वाक्यांश असून त्याला विशिष्ट लाक्षणिक अर्थ असतो आणि तो वाक्यात मिसळून वापरावा लागतो.
प्रश्न 2: नाचता येईना अंगण वाकडे या म्हणीचा अर्थ काय?
स्वतःमध्ये कमतरता असताना ती मान्य न करता दुसऱ्यावर किंवा परिस्थितीवर दोष ढकलणे, असा या म्हणीचा अर्थ आहे.
प्रश्न 3: म्हणी व वाक्प्रचार लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत कोणती?
दररोज पाच म्हणी व पाच वाक्प्रचार घ्या आणि प्रत्येकाचे स्वतःचे एक वाक्य तयार करा. वाक्यात वापरल्याने अर्थ दीर्घकाळ लक्षात राहतो.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.