महाराष्ट्रातील संत परंपरा — भक्ती चळवळ

महाराष्ट्रातील संत परंपरा ही भक्ती चळवळीचा महत्त्वाचा भाग आहे. संत व त्यांचे ग्रंथ यांची जोडी परीक्षेत हमखास विचारली जाते.

वारकरी संप्रदाय

• उपास्य दैवत: विठ्ठल (पंढरपूर)
• वैशिष्ट्य: जातिभेद न मानणारी, सर्वसमावेशक भक्ती
• साधन: अभंग, कीर्तन, भजन व वारी
• वारी: आषाढी व कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरची पायी वारी

वारकरी संप्रदायाने संस्कृतमधील ज्ञान मराठीत आणले आणि सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले — हे त्याचे सर्वात मोठे सामाजिक योगदान.

प्रमुख संत व त्यांचे ग्रंथ

संत ज्ञानेश्वर

• ज्ञानेश्वरी — भगवद्गीतेवरील मराठी टीका; ओवीबद्ध
• अमृतानुभव — तत्त्वज्ञानात्मक ग्रंथ
• वयाच्या अत्यंत लहान वयात समाधी — आळंदी
• मराठी भाषेला ज्ञानभाषेचा दर्जा मिळवून दिला

संत तुकाराम

• अभंगगाथा — सुमारे ४,००० हून अधिक अभंग
• सामाजिक विषमता, कर्मकांड व दांभिकतेवर कठोर टीका
• देहू येथे वास्तव्य
• *जगद्गुरू* म्हणून गौरव

समर्थ रामदास

• दासबोध — व्यावहारिक व आध्यात्मिक मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ; ओवीबद्ध
• मनाचे श्लोक — मनाच्या शिस्तीवर भर
• सज्जनगड येथे वास्तव्य
• रामाची व मारुतीची उपासना; संघटन व शक्तीवर भर

सामाजिक योगदान

1. 1.मराठी भाषेचा विकास — संस्कृतमधील ज्ञान मराठीत आणले
2. 2.जातिभेदाला विरोध — सर्व जातींतील संत या परंपरेत आहेत (चोखामेळा, सावता माळी, गोरा कुंभार, नरहरी सोनार)
3. 3.स्त्रियांना स्थान — मुक्ताबाई, जनाबाई, बहिणाबाई
4. 4.कर्मकांडावर टीका — भक्तीला कर्मकांडापेक्षा श्रेष्ठ मानले
5. 5.लोकशिक्षण — कीर्तन व भारूडाच्या माध्यमातून

परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे

1. 1.संत – ग्रंथ जोड्या (ज्ञानेश्वर–ज्ञानेश्वरी, एकनाथ–एकनाथी भागवत, तुकाराम–अभंगगाथा, रामदास–दासबोध)
2. 2.संत – व्यवसाय/समाज जोड्या (चोखामेळा, सावता माळी, गोरा कुंभार, नरहरी सोनार)
3. 3.ज्ञानेश्वरांची भावंडे — निवृत्तिनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई
4. 4.वारकरी संप्रदायाचे उपास्य दैवत — विठ्ठल, पंढरपूर
5. 5.भारूड — संत एकनाथ