एमपीएससी टेस्ट सिरीजMPSC Test Series
मराठी नोट्स · मराठी व्याकरण

समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द — महत्त्वाची यादी

परीक्षेत वारंवार येणारे समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द, तक्त्याच्या स्वरूपात उजळणीसाठी.

शब्दसंग्रह हा मराठी विषयातील पूर्णपणे पाठांतरावर आधारित घटक आहे — म्हणूनच इथे हमखास गुण मिळवता येतात.

समानार्थी शब्द

शब्दसमानार्थी
सूर्यरवी, भास्कर, दिनकर, सविता
चंद्रशशी, सुधाकर, निशानाथ, इंदू
पाणीजल, उदक, नीर, तोय
पृथ्वीधरा, भूमी, वसुंधरा, धरित्री
आकाशनभ, गगन, अंबर, व्योम
समुद्रसागर, रत्नाकर, जलधी, अर्णव
अग्नीविस्तव, पावक, हुताशन
वारावात, समीर, पवन, अनिल
डोंगरपर्वत, गिरी, अचल
नदीसरिता, तटिनी
घरगृह, सदन, निवास
मित्रसखा, दोस्त, सोबती
पक्षीखग, विहंग, पाखरू
हत्तीगज, कुंजर
कमळपंकज, अंबुज, नीरज
डोळानेत्र, नयन, लोचन
रात्रनिशा, रजनी, यामिनी
फूलपुष्प, सुमन, कुसुम

विरुद्धार्थी शब्द

शब्दविरुद्धार्थी
आदरअनादर
ज्ञानअज्ञान
सुखदुःख
उदयअस्त
जयपराजय
कृतज्ञकृतघ्न
सजीवनिर्जीव
स्वतंत्रपारतंत्र्य
उपकारअपकार
प्रामाणिकअप्रामाणिक
हिंसाअहिंसा
सुपीकनापीक
तेजस्वीनिस्तेज
सुबकबेढब
मंदतीव्र
उदारकंजूष
स्वच्छअस्वच्छ
आवकजावक

पाठांतराची पद्धत

  1. 1.गटाने शिका — सूर्य, चंद्र, पाणी अशा नैसर्गिक घटकांचे समानार्थी एकत्र.
  2. 2.उपसर्गाची ट्रिक — अ, अन्, नि, निर्, गैर हे उपसर्ग लावल्यास बहुतांश विरुद्धार्थी शब्द तयार होतात (ज्ञान → अज्ञान, तेजस्वी → निस्तेज).
  3. 3.दररोज दहा जोड्या — महिनाभरात ३०० शब्द तयार होतात.
  4. 4.लिहून सराव करा; नुसते वाचून हा घटक लक्षात राहत नाही.
अद्ययावत: ३०/७/२०२६समानार्थी शब्दविरुद्धार्थी शब्दमराठी शब्दसंग्रह

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न 1: समानार्थी शब्द म्हणजे काय?

एकाच अर्थाचे वेगवेगळे शब्द म्हणजे समानार्थी शब्द. उदा. सूर्य या शब्दाचे समानार्थी रवी, भास्कर, दिनकर, सविता असे आहेत.

प्रश्न 2: विरुद्धार्थी शब्द लवकर लक्षात ठेवण्याची ट्रिक कोणती?

अ, अन्, नि, निर्, गैर हे उपसर्ग लावल्यास बहुतांश विरुद्धार्थी शब्द तयार होतात. उदा. ज्ञान → अज्ञान, तेजस्वी → निस्तेज.

प्रश्न 3: तलाठी परीक्षेत शब्दसंग्रहावर किती प्रश्न येतात?

मराठी विषयाच्या २५ प्रश्नांपैकी साधारणपणे ४ ते ६ प्रश्न समानार्थी, विरुद्धार्थी शब्द, म्हणी व वाक्प्रचार यांवर विचारले जातात.

या विषयाचा सराव करायचा आहे?

मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.