वृत्ते व त्याचे प्रकार — अक्षरगण व मात्रावृत्त

कवितेच्या रचनेच्या नियमबद्ध पद्धतीला वृत्त म्हणतात. हा घटक थोडा तांत्रिक वाटतो, पण लघु-गुरू ओळख आणि आठ गण पाठ केल्यास सोपा होतो.

लघु व गुरू

वृत्त ओळखण्याची पहिली पायरी म्हणजे प्रत्येक अक्षर लघु की गुरू ठरवणे.

लघु (ऱ्हस्व) — चिन्ह **U** - अ, इ, उ, ऋ हे ऱ्हस्व स्वर असलेले अक्षर - उदा. क, कि, कु

गुरू (दीर्घ) — चिन्ह **–** - आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ हे दीर्घ स्वर असलेले अक्षर - अनुस्वार (ं) किंवा विसर्ग (ः) असलेले अक्षर - जोडाक्षराच्या **आधीचे** अक्षर - ओळीतील **शेवटचे** अक्षर (सामान्यतः गुरू मानले जाते)

उदाहरण: *कमल* → क (U) म (U) ल (–)

आठ गण

तीन अक्षरांच्या समूहाला गण म्हणतात. एकूण आठ गण आहेत.

पाठांतराचे सूत्र: य मा ता रा ज भा न स ल गा

हे दहा अक्षर पाठ केल्यास सर्व आठ गण काढता येतात — कोणत्याही अक्षरापासून सुरू होणारी तीन अक्षरे घ्या, तोच त्या गणाचा आकृतिबंध.

वृत्तांचे दोन प्रकार

१. अक्षरगणवृत्त अक्षरांची **संख्या व क्रम** निश्चित असतो. गणांवर आधारित.

२. मात्रावृत्त (जाति) **मात्रांची संख्या** निश्चित असते. लघु = १ मात्रा, गुरू = २ मात्रा.

प्रमुख अक्षरगणवृत्ते

भुजंगप्रयात — समर्थ रामदासांच्या *मनाचे श्लोक* या रचनेचे वृत्त. हे परीक्षेत वारंवार विचारले जाते.

प्रमुख मात्रावृत्ते

ओवी व अभंग हे मराठी संत साहित्याचे दोन प्रमुख छंद आहेत — हा मुद्दा इतिहास व साहित्य दोन्हीशी जोडलेला आहे.

वृत्त ओळखण्याची पद्धत

1. 1.ओळीतील प्रत्येक अक्षर लघु (U) की गुरू (–) ठरवा
2. 2.तीन-तीन अक्षरांचे गण पाडा
3. 3.गणांचा क्रम ओळखा
4. 4.तक्त्याशी जुळवून वृत्त निश्चित करा
5. 5.उरलेले एक-दोन अक्षर असल्यास ते ल (लघु) किंवा ग (गुरू) म्हणून दाखवा

परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे

1. 1.य मा ता रा ज भा न स ल गा हे सूत्र पाठ असणे अनिवार्य
2. 2.लघु-गुरू ठरवण्याचे नियम — विशेषतः जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर गुरू
3. 3.भुजंगप्रयात — मनाचे श्लोक
4. 4.ओवी व अभंग — मात्रावृत्त; संत साहित्य
5. 5.अक्षरगणवृत्त व मात्रावृत्त यांतील फरक

सरावाची पद्धत प्रथम गणांचे सूत्र पाठ करा. मग सोप्या ओळींवर लघु-गुरू ठरवण्याचा सराव करा. वृत्तांची नावे व गणरचना यांचा तक्ता करून उजळणी करा — परीक्षेत उदाहरण देऊन वृत्त विचारले जाते.