भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ — महत्त्वाच्या घटना

स्वातंत्र्य चळवळीवर प्रत्येक परीक्षेत प्रश्न येतात. सनावळ्या व घटना यांची जोडी लक्षात ठेवणे हेच इथले सूत्र आहे.

महत्त्वाच्या सनावळ्या

१८५७ चा उठाव

• सुरुवात: १० मे १८५७, मेरठ येथे
• तात्कालिक कारण: एनफिल्ड रायफलची चरबीयुक्त काडतुसे
• प्रमुख नेते: मंगल पांडे, राणी लक्ष्मीबाई, नानासाहेब पेशवे, तात्या टोपे, बेगम हजरत महल, कुंवरसिंह
• परिणाम: ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपली; १८५८ पासून भारत ब्रिटिश राजवटीखाली

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी या घटनेला *पहिले भारतीय स्वातंत्र्ययुद्ध* असे संबोधले.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस

• स्थापना: डिसेंबर १८८५, मुंबई
• संस्थापक: अ‍ॅलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम
• पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी
• पहिले अधिवेशन: गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय, मुंबई — ७२ प्रतिनिधी

जहाल व मवाळ - **मवाळ** — गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता, दादाभाई नौरोजी. अर्ज-विनंतीचा मार्ग. - **जहाल** — लोकमान्य टिळक, लाला लजपत राय, बिपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल). स्वदेशी व बहिष्काराचा मार्ग. - **१९०७ सुरत अधिवेशनात** काँग्रेसमध्ये फूट पडली.

प्रमुख चळवळी

असहकार चळवळ (१९२०–२२) - नेतृत्व: महात्मा गांधी - शाळा, न्यायालये, परदेशी माल यांवर बहिष्कार; पदव्या परत - **चौरीचौरा** (उत्तर प्रदेश) येथील हिंसाचारानंतर गांधीजींनी चळवळ मागे घेतली

सविनय कायदेभंग (१९३०) - **दांडी यात्रा** — १२ मार्च १९३० रोजी साबरमतीहून सुरू, ६ एप्रिलला दांडी येथे मीठ कायदा भंग - २४१ मैलांची पदयात्रा, ७८ अनुयायी

चले जाव चळवळ (१९४२) - **८ ऑगस्ट १९४२**, मुंबई अधिवेशनात ठराव - घोषणा: **करा किंवा मरा** - सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक; जनतेचा उत्स्फूर्त सहभाग

महाराष्ट्रातील योगदान

• लोकमान्य टिळक — केसरी व मराठा; *स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क*
• स्वातंत्र्यवीर सावरकर — अभिनव भारत; अंदमानात कारावास
• वासुदेव बळवंत फडके — आद्य क्रांतिकारक
• चाफेकर बंधू — १८९७ मध्ये रँडची हत्या
• क्रांतिसिंह नाना पाटील — प्रतिसरकार (सातारा)

अभ्यासाची पद्धत सनावळ्यांचा तक्ता करून दररोज उजळणी करा. चळवळ – वर्ष – नेता – कारण अशी चौपदरी नोंद ठेवल्यास जोड्या लावण्याचे प्रश्न सोपे होतात.