महाराष्ट्रातील नद्या व धरणे — संपूर्ण यादी

नदी – उगमस्थान – धरण या तीन गोष्टींची जोडी परीक्षेत वारंवार विचारली जाते.

प्रमुख नद्या व उगमस्थाने

महत्त्वाची नोंद: महाबळेश्वर येथून कृष्णा, कोयना, सावित्री व वेण्णा या चार नद्या उगम पावतात — हा परीक्षेतील आवडता प्रश्न आहे.

प्रमुख धरणे व त्यांच्या नद्या

लक्षात ठेवण्याजोगे मुद्दे

• जायकवाडी — महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे मातीचे धरण; जलाशयाचे नाव नाथसागर
• कोयना — जलविद्युत निर्मितीसाठी प्रसिद्ध; महाराष्ट्राची *भाग्यलक्ष्मी*; जलाशय शिवसागर
• उजनी — भीमा नदीवर, सोलापूर जिल्ह्यात
• भंडारदरा — प्रवरा नदीवर, ब्रिटिशकालीन धरण
• गोदावरी — राज्यातील सर्वात लांब नदी; *दक्षिण गंगा*

उपनद्या

पश्चिमवाहिनी नद्या (कोकण)

उल्हास, वैतरणा, सावित्री, वाशिष्ठी, तेरेखोल, शास्त्री. या लहान, वेगवान असून खाड्या तयार करतात, डेल्टा नाही.

अभ्यासाची पद्धत धरण – नदी – जिल्हा असा तक्ता करून उजळणी करा. महाबळेश्वरहून उगम पावणाऱ्या चार नद्या आणि जायकवाडी–गोदावरी ही जोडी विशेष लक्षात ठेवा.