वाहतूक व दळणवळण हा सामान्य ज्ञानातील उपयुक्त घटक आहे; महाराष्ट्राशी संबंधित मुद्द्यांवर विशेष भर द्यावा.
रेल्वे
- सुरुवात: १६ एप्रिल १८५३ — मुंबई (बोरीबंदर) ते ठाणे, अंतर सुमारे ३४ किमी
- ही आशियातील पहिल्या रेल्वेसेवांपैकी एक
- भारतीय रेल्वे हे जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे जाळ्यांपैकी एक
महाराष्ट्रातील रेल्वे विभाग - **मध्य रेल्वे** — मुख्यालय **छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई** - **पश्चिम रेल्वे** — मुख्यालय **चर्चगेट, मुंबई** - **कोकण रेल्वे** — मुख्यालय **नवी मुंबई (बेलापूर)**
कोकण रेल्वे — रोहा ते मंगळूर; अनेक बोगदे व पूल असलेला अभियांत्रिकीदृष्ट्या आव्हानात्मक मार्ग.
रेल्वे गेजचे प्रकार ब्रॉड गेज, मीटर गेज व नॅरो गेज. भारतात प्रामुख्याने **ब्रॉड गेज** वापरले जाते.
रस्ते वाहतूक
रस्त्यांचे प्रकार 1. **राष्ट्रीय महामार्ग (NH)** — केंद्र सरकारच्या अखत्यारीत 2. **राज्य महामार्ग (SH)** — राज्य सरकारच्या अखत्यारीत 3. **जिल्हा मार्ग** 4. **ग्रामीण रस्ते** — प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेखाली
महाराष्ट्रातील प्रमुख मार्ग
| मार्ग | जोडणी |
|---|---|
| मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग | भारतातील पहिला सहापदरी द्रुतगती मार्ग |
| समृद्धी महामार्ग | मुंबई (नागपूरपर्यंत); हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे महाराष्ट्र समृद्धी महामार्ग |
| NH-४८ (जुना NH-४) | मुंबई–पुणे–बंगळूर |
| NH-६० | नाशिक–धुळे मार्गिका |
MSRTC — महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ; राज्यातील प्रमुख सार्वजनिक बस सेवा.
जलवाहतूक
प्रमुख बंदरे — महाराष्ट्र - **जवाहरलाल नेहरू पोर्ट (JNPT), न्हावा शेवा** — भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर - **मुंबई पोर्ट** — जुने व महत्त्वाचे बंदर - इतर — रत्नागिरी, दाभोळ, जयगड
JNPT हे कंटेनर हाताळणीत देशात आघाडीवर आहे — हा मुद्दा परीक्षेत येतो.
भारतातील इतर प्रमुख बंदरे कांडला (गुजरात), कोची (केरळ), चेन्नई व तुतीकोरीन (तमिळनाडू), विशाखापट्टणम (आंध्र प्रदेश), पारादीप (ओडिशा), हल्दिया व कोलकाता (पश्चिम बंगाल), मार्मागोवा (गोवा), न्यू मंगळूर (कर्नाटक)
हवाई वाहतूक
महाराष्ट्रातील प्रमुख विमानतळे - **छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मुंबई** — राज्यातील सर्वात व्यस्त - **पुणे विमानतळ** - **डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, नागपूर** - छत्रपती संभाजीनगर, नाशिक, कोल्हापूर येथेही विमानसेवा
नागपूर — देशाच्या मध्यवर्ती स्थानामुळे मालवाहतूक (cargo hub) दृष्ट्या महत्त्वाचे.
दळणवळण
- टपाल सेवा — भारतीय टपाल विभाग; जगातील सर्वात मोठ्या टपाल जाळ्यांपैकी एक
- PIN कोड — सहा अंकी; पहिला अंक विभाग दर्शवतो. महाराष्ट्रासाठी PIN ४ ने सुरू होतो
- दूरसंचार — BSNL व खासगी कंपन्या
- इंटरनेट — ई-प्रशासनामुळे ग्रामीण भागातही विस्तार
तलाठ्याशी संबंध: महाभूलेख, ई-फेरफार व आपले सरकार यांसारख्या ऑनलाइन सेवा दळणवळणाच्या पायाभूत सुविधांवर अवलंबून आहेत.
परीक्षेसाठी नेमके मुद्दे
- 1.पहिली रेल्वे — १६ एप्रिल १८५३, मुंबई ते ठाणे
- 2.मध्य रेल्वे मुख्यालय — CSMT मुंबई; पश्चिम रेल्वे — चर्चगेट
- 3.कोकण रेल्वे मुख्यालय — नवी मुंबई
- 4.JNPT — सर्वात मोठे कंटेनर बंदर
- 5.महाराष्ट्राचा PIN कोड ४ ने सुरू होतो
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न 1: भारतातील पहिली रेल्वे कधी व कोठे धावली?
भारतातील पहिली रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई (बोरीबंदर) ते ठाणे या सुमारे ३४ किमी मार्गावर धावली.
प्रश्न 2: भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर कोणते?
जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट (JNPT), न्हावा शेवा हे भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर आहे. ते महाराष्ट्रात आहे.
प्रश्न 3: कोकण रेल्वेचे मुख्यालय कोठे आहे?
कोकण रेल्वेचे मुख्यालय नवी मुंबई येथील बेलापूर येथे आहे. हा मार्ग रोहा ते मंगळूर असा असून अनेक बोगदे व पुलांमुळे अभियांत्रिकीदृष्ट्या आव्हानात्मक मानला जातो.
या विषयाचा सराव करायचा आहे?
मोफत टेस्ट सिरीज सोडवा आणि आपली तयारी तपासा — प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर व स्पष्टीकरणासह.